Onder de grote spirituele figuren van de Middeleeuwen neemt de heilige Bernardus van Clairvaux een uitzonderlijke plaats in. Als cisterciënzer monnik, abt, prediker, theoloog, adviseur van de pausen en schrijver van spirituele werken oefende hij een aanzienlijke invloed uit op de Kerk en de Europese samenleving van de 12e eeuw.
Maar achter deze indrukwekkende historische figuur schuilt bovenal een man die diep doordrongen was van de zoektocht naar God, de liefde voor Christus en een enorme toewijding aan de Maagd Maria.
Als stichter en eerste abt van Clairvaux leverde Bernard een krachtige bijdrage aan de ontwikkeling van de cisterciënzerorde. Zijn preken en spirituele geschriften hebben de eeuwen doorstaan en leverden hem de titel kerkleraar op.
Wie was de heilige Bernardus van Clairvaux eigenlijk? Waarom is hij zo beroemd geworden? Welke rol speelde hij in de geschiedenis van de Kerk? Wat was zijn band met de Maagd Maria? En waarom blijven christenen vandaag de dag tot hem bidden?
Laten we op ontdekkingstocht gaan naar een van de grootste spirituele meesters uit de christelijke geschiedenis.
Wie was de heilige Bernardus van Clairvaux?
Bernardus van Clairvaux werd in 1090 geboren in Fontaine-lès-Dijon, in Bourgondië, in een adellijke familie.
Hij groeide op in een christelijke omgeving en genoot een zorgvuldige opvoeding.
Vooral zijn moeder, Aleth, speelde een belangrijke rol in zijn religieuze vorming.
Bernard beschikte al op zeer jonge leeftijd over een grote spirituele gevoeligheid en een opmerkelijke intelligentie.
Hij had kunnen kiezen voor een comfortabel leven dat bij zijn sociale status paste.
Maar na de dood van zijn moeder en een periode van diepgaande bezinning voelde hij een steeds sterkere roeping tot het kloosterleven.
Hij besluit dan afstand te doen van de carrière en de voorrechten waartoe zijn afkomst hem had kunnen leiden.
Zijn keuze zal niet alleen zijn eigen leven veranderen, maar ook de geschiedenis van het westerse kloosterleven.
Waarom trad Bernard toe tot de abdij van Cîteaux?
Rond 1112 of 1113besloot Bernard toe te treden tot de abdij van Cîteaux, die enkele jaren eerder in Bourgondië was gesticht.
De monniken van Cîteaux willen terugkeren naar een strengere naleving van de regel van Sint-Benedictus.
Ze streven naar een leven dat gekenmerkt wordt door eenvoud, gebed, stilte, arbeid en een zekere armoede.
De keuze van Bernard is radicaal.
Maar wat nog verbazingwekkender is, is zijn vermogen om anderen mee te slepen.
Hij overtuigt verschillende familieleden en talrijke metgezellen om het kloosterleven te omarmen.
Volgens de overlevering zouden zo’n dertig mannen Bernard hebben vergezeld bij zijn intrede in Cîteaux.
Deze komst vormt een belangrijke gebeurtenis voor de jonge cisterciënzergemeenschap.
Bernard is dan nog maar een twintiger.
De stichting van de abdij van Clairvaux
Slechts enkele jaren na zijn intrede in Cîteaux wordt Bernard met een groep monniken uitgezonden om een nieuwe abdij te stichten.
In 1115 vestigen zij zich in een vallei in de huidige regio Aube.
De plaats krijgt de naam Clairvaux, Clara Vallis, oftewel de ‘heldere vallei’.
Bernard wordt de eerste abt.
Hij zal zijn hele leven lang nauw verbonden blijven met Clairvaux, zozeer zelfs dat de geschiedenis hem voortaan zal kennen onder de naam Bernard van Clairvaux.
Het begin is moeilijk.
Het leven van de eerste monniken is uiterst sober.
Ze bidden, werken en leven in grote eenvoud.
Bernard legt zijn lichaam zelf zo’n strenge discipline op dat zijn gezondheid hierdoor blijvend wordt aangetast.
Na verloop van tijd beseft hij echter dat het spirituele leven niet louter bestaat uit het opleggen van ontberingen.
Het wezenlijke ligt elders: God zoeken en leren lief te hebben.
Waarom is de heilige Bernardus van Clairvaux zo belangrijk in de geschiedenis van de cisterciënzers?
De invloed van Bernardus draagt enorm bij aan de ontwikkeling van de cisterciënzerorde.
Zijn charisma trekt talrijke roepingen aan.
Clairvaux groeit al snel uit tot een belangrijke abdij en ligt aan de basis van talrijke andere kloosterstichtingen.
Tegen de tijd dat Bernardus overlijdt, heeft de cisterciënzerbeweging zich aanzienlijk over heel Europa verspreid.
Deze uitbreiding berust echter niet alleen op de organisatie.
Bernardus stelt een zeer veeleisende maar diep innerlijke visie op het kloosterleven voor.
De monnik moet zich geleidelijk bevrijden van wat hem van God verwijdert.
Stilte, gebed, arbeid, armoede en het broederlijke leven zijn middelen om het hart verder voor de Heer te openen.
Het uiteindelijke doel is dus niet de soberheid op zich.
Het uiteindelijke doel is de liefde voor God.
De heilige Bernardus, een man van stilte in het hart van Europa
Bernardus verlangde intens naar het contemplatieve leven.
Hij zou waarschijnlijk het grootste deel van zijn leven in zijn klooster hebben willen doorbrengen.
De omstandigheden dwongen hem echter voortdurend om Clairvaux te verlaten.
Zijn reputatie van wijsheid werd enorm.
Bisschoppen, abten, prinsen en pausen vroegen hem om raad.
Hij mengde zich in talrijke religieuze en politieke conflicten.
Hij reist door heel Europa.
Hij schrijft brieven.
Hij predikt.
Hij geeft raad.
Hij probeert tegenstanders met elkaar te verzoenen.
Deze paradox kenmerkt zijn hele leven.
Bernardus zoekt de stilte, maar de wereld komt hem voortdurend opzoeken.
De heilige Bernardus en de crisis van het pausdom
Een van de belangrijkste gebeurtenissen in zijn leven vindt plaats na de dood van paus Honorius II in 1130.
Twee mannen maken toen aanspraak op het pausdom: Innocentius II en Anacletus II.
Het westerse christendom raakt verdeeld.
Bernard zet zich in voor Innocentius II.
Zijn invloed en zijn reizen dragen ertoe bij dat verschillende vorsten en kerkelijke leiders zich achter deze zaak scharen.
Deze gebeurtenis toont aan hoe groot de invloed van de abt van Clairvaux inmiddels was geworden.
Zonder bisschop of kardinaal te zijn, beschikte Bernard over zo’n groot moreel gezag dat er in een groot deel van het christelijke Europa naar zijn woorden werd geluisterd.
Bernardus van Clairvaux en paus Eugenius III
De invloed van Bernardus wordt nog opmerkelijker wanneer een van zijn voormalige monniken paus wordt.
In 1145 wordt Bernardo Paganelli, een voormalig monnik van Clairvaux, tot paus gekozen onder de naam Eugenius III.
Bernardus richtte toen een belangrijk werk tot hem, dat algemeen bekend staat onder de titel Over de overweging (De consideratione).
Daarin reflecteert hij met name over de spirituele verantwoordelijkheden die verbonden zijn aan het uitoefenen van macht.
Bernardus herinnert de paus eraan dat hij temidden van zijn vele verplichtingen nooit het wezenlijke uit het oog mag verliezen: zijn relatie met God.
Deze leer reikt ver buiten de middeleeuwse context.
Hij stelt een vraag die nog steeds actueel is:
Hoe kun je belangrijke verantwoordelijkheden uitoefenen zonder je innerlijke leven te verliezen?
De heilige Bernardus en de Tweede Kruistocht
Het leven van Bernardus kent ook episodes die in hun historische context moeten worden geplaatst.
In 1146predikt Bernard, op verzoek van paus Eugenius III, ten gunste van de tweede kruistocht.
Zijn welsprekendheid draagt in hoge mate bij aan het mobiliseren van de bevolking en de vorsten.
De expeditie eindigt echter in een ernstige mislukking.
Deze episode blijft een van de meest besproken historische aspecten van zijn optreden.
Het is belangrijk om Bernard te zien als een man uit de 12e eeuw, die leefde in een religieuze, politieke en culturele context die heel anders was dan de onze.
Zijn inzet voor de kruistocht maakt volledig deel uit van deze middeleeuwse geschiedenis en kan niet los worden gezien van zijn tijd.
Tegelijkertijd sprak Bernard zich ook uit tegen het geweld dat tijdens de kruistochtprediking tegen joodse gemeenschappen werd gepleegd, waarbij hij eraan herinnerde dat zij niet mochten worden vervolgd.
De figuur van Bernard is dus complex, zoals dat vaak het geval is bij grote historische persoonlijkheden.
Waarom wordt de heilige Bernardus de „Doctor mellifluus“ genoemd?
De heilige Bernardus heeft een bijzonder poëtische titel: Doctor Mellifluus, die doorgaans wordt vertaald als ‘mellifluus’ of ‘leraar wiens woorden stromen als honing’.
Deze benaming verwijst naar de zachtheid en de spirituele rijkdom van zijn leer.
Bernardus bezit een opmerkelijk talent om over de liefde van God te spreken.
Zijn theologie is niet louter intellectueel.
Ze is diep contemplatief.
Hij wil God niet alleen met het verstand leren kennen.
Hij wil God liefhebben en anderen ertoe brengen deze liefde te ervaren.
Deze dimensie verklaart de buitengewone kracht van zijn spirituele geschriften.
De liefde van God als kern van de spiritualiteit van de heilige Bernardus
Een van de beroemdste werken van Bernardus is zijn Verhandeling over de liefde van God.
Daarin beschrijft hij een ware spirituele ontwikkeling.
De mens begint vaak met lief te hebben op basis van zijn eigen behoeften.
Vervolgens ontdekt hij geleidelijk aan God.
Naarmate de relatie met de Heer groeit, wordt zijn liefde vrijer en onbaatzuchtiger.
Voor Bernardus kan het hele christelijke leven uiteindelijk worden opgevat als een school van de liefde.
Het volstaat niet om regels uiterlijk na te leven.
Het hart moet worden veranderd.
Het gebed, de sacramenten, het lezen van de Bijbel en naastenliefde moeten de mens geleidelijk leiden naar een diepere liefde voor God en de naaste.
De heilige Bernardus en Jezus Christus
De spiritualiteit van Bernardus is diepgaand gericht op Christus.
Hij mediteert in het bijzonder over de menselijkheid van Jezus.
De geboorte van Christus, zijn aardse leven, zijn Passie en zijn Kruis nemen een essentiële plaats in zijn contemplatie in.
Bernardus begrijpt dat God geen verre werkelijkheid is.
In Jezus Christus heeft God zich tot de mensheid gewend.
Hij heeft zich toegankelijk gemaakt.
Deze contemplatie voedt een uiterst persoonlijke relatie met Christus.
Bernard spreekt niet alleen over Jezus.
Hij streeft ernaar met Jezus te leven.
De heilige Bernardus van Clairvaux en de Maagd Maria
De heilige Bernardus staat ook bekend om zijn diepe devotie tot de Maagd Maria.
In de loop der eeuwen zal hij uitgroeien tot een van de grote figuren van de westerse mariale spiritualiteit.
Voor Bernard is Maria bovenal degene die naar Christus leidt.
Hij overpeinst haar nederigheid, haar gehoorzaamheid en haar vertrouwen in God.
Haar ‘ja’ bij de Annunciatie wordt het voorbeeld voor elke ziel die de goddelijke wil wil aanvaarden.
De christelijke traditie brengt Bernardus ook in verband met verschillende mariale teksten en gebeden.
Niet alle teksten die hem in de loop der eeuwen zijn toegeschreven, zijn noodzakelijkerwijs van zijn hand, maar deze traditie getuigt van de enorme invloed van zijn mariale spiritualiteit.
„Kijk naar de ster, roep Maria aan“
Een van de beroemdste passages van de heilige Bernardus vergelijkt de Maagd Maria met een ster die de mensen door de stormen loodst.
Dit beeld heeft een diepe stempel gedrukt op de christelijke spiritualiteit.
Het menselijk leven lijkt soms op een woelige zee.
We maken periodes door van twijfel, angst, verleiding of ontmoediging.
Bernardus nodigt de christen dan uit om zijn blik op Maria te richten.
Niet om bij haar stil te staan, maar omdat zij ons naar haar Zoon leidt.
Het beeld van Maria, de ster van de zee, drukt zo een zeer diep vertrouwen in haar voorspraak uit.
De heilige Bernardus en het „Souvenez-vous“
Een beroemd Maria-gebed begint met de woorden:
„Souvenez-vous, o zeer barmhartige Maagd Maria… »
In de volkstraditie wordt het vaak in verband gebracht met de heilige Bernardus van Clairvaux.
Historici beschouwen Bernardus echter over het algemeen niet als de onbetwiste auteur van de huidige vorm van dit gebed.
Deze precisering is interessant, omdat ze het mogelijk maakt een onderscheid te maken tussen geschiedenis en traditie.
Hoewel het Souvenez-vous waarschijnlijk niet rechtstreeks door Bernard is geschreven, verklaart zijn immense mariale devotie gemakkelijk waarom zijn naam er in de loop der tijd aan is gekoppeld.
De preken van de heilige Bernardus over het Hooglied
Tot de belangrijkste werken van Bernardus behoren zijn beroemde Preken over het Hooglied.
Het Hooglied is een bijbelboek dat de taal van de liefde gebruikt.
Bernard ziet daarin een beeld van de relatie tussen God en de ziel.
Hij wijdt talrijke preken aan het overdenken van deze ontmoeting.
Deze teksten behoren tot de meesterwerken van de christelijke mystieke literatuur.
Ze laten zien dat geloof voor Bernard niet alleen bestaat uit het geloven dat God bestaat.
Geloof is een uitnodiging om een ware liefdesrelatie met God aan te gaan.
De heilige Bernardus en de nederigheid
Nederigheid vormt een andere pijler van zijn spiritualiteit.
Bernard weet hoe gemakkelijk de mens gevangen kan raken in zijn hoogmoed.
Het verlangen om bewonderd, erkend of superieur aan anderen te zijn, kan geleidelijk aan alle ruimte innemen.
Nederigheid stelt ons daarentegen in staat de waarheid onder ogen te zien.
Het bestaat erin te erkennen wie we zijn voor God, met onze kwaliteiten maar ook met onze beperkingen.
Dit zelfinzicht moet niet leiden tot ontmoediging, maar tot vertrouwen.
Want christelijke heiligheid bestaat er niet in om uit eigen kracht volmaakt te worden.
Het bestaat erin God in ons te laten werken.
Waarom is de heilige Bernardus kerkleraar?
De heilige Bernardus werd in 1174 door paus Alexander III heilig verklaard, slechts zo’n twintig jaar na zijn dood.
In 1830 riep paus Pius VIII hem uit tot kerkleraar.
Deze titel erkent het uitzonderlijke belang van zijn leer voor het christelijk geloof.
Zijn geschriften over de liefde voor God, Christus, de Maagd Maria, nederigheid en het contemplatieve leven hebben de westerse spiritualiteit diepgaand beïnvloed.
Bernardus is zo een van de grote meesters van de christelijke monastieke traditie geworden.
Wanneer wordt de heilige Bernardus van Clairvaux gevierd?
De heilige Bernardus van Clairvaux wordt in de katholieke kerk gevierd op 20 augustus.
Deze datum valt samen met de sterfdag van de heilige, die op 20 augustus 1153 in Clairvaux overleed.
Hij was toen ongeveer 63 jaar oud.
Na een buitengewoon actief leven sloot hij, die zoveel had gereisd en betrokken was geweest bij de grote gebeurtenissen van zijn tijd, zijn leven af in de abdij waarvan hij de eerste abt was geweest.
Waarvoor is de heilige Bernardus van Clairvaux de patroonheilige?
De heilige Bernardus wordt traditioneel geassocieerd met het kloosterleven en in het bijzonder met de cisterciënzers.
Hij wordt ook aangeroepen door hen die hun innerlijk leven en hun relatie met God willen verdiepen.
Door zijn enorme devotie voor Maria is hij ook een bijzonder geliefde figuur onder christenen die dichter bij de Maagd Maria willen komen.
Zijn voorbeeld kan een steun zijn voor iedereen die verantwoordelijkheden, bezigheden en het spirituele leven met elkaar in evenwicht wil brengen.
Waarom bidden tot de heilige Bernardus van Clairvaux?
We kunnen de heilige Bernardus om zijn voorspraak vragen wanneer ons leven te onrustig wordt.
Hij kan ons helpen de innerlijke stilte terug te vinden.
We kunnen ons ook tot hem wenden wanneer we moeite hebben met bidden of wanneer ons geloof wankeler wordt.
De heilige Bernardus leert ons terug te keren naar de essentie:
God houdt van ons en roept ons op om Hem lief te hebben.
Hij kan ook worden aangeroepen wanneer we een bijzonder gebedsintentie aan de Maagd Maria willen toevertrouwen.
Zijn hele spiritualiteit herinnert ons eraan dat Maria de christen begeleidt en hem naar Jezus leidt.
Wat leert de heilige Bernardus ons vandaag de dag?
Onze tijd lijkt ver verwijderd van die van Bernardus van Clairvaux.
We leven omringd door schermen, meldingen, informatie en voortdurende prikkels.
Bernardus leefde in een klooster uit de 12e eeuw.
En toch lijkt zijn leer soms wel voor onze tijd geschreven te zijn.
Hij herinnert ons allereerst aan de noodzaak van stilte.
Er bestaat een uiterlijke stilte, maar ook een innerlijke stilte.
We kunnen ons van het lawaai verwijderen terwijl we toch duizend zorgen in ons blijven koesteren.
Bernard nodigt ons uit om een ruimte te creëren waar God gehoord kan worden.
Hij leert ons ook om activiteit niet te verwarren met vruchtbaarheid.
Een bestaan kan uiterst gevuld zijn en toch aan het wezenlijke voorbijgaan.
De echte vraag is dus niet alleen:
„Wat heb ik vandaag bereikt?”
Maar misschien ook:
„Welke plaats heb ik vandaag aan God gegeven?” »
De heilige Bernardus en onze verhouding tot de tijd
Bernardus kende deze worsteling zelf ook.
Hij hield van de eenzaamheid van Clairvaux, maar er werd voortdurend een beroep op hem gedaan.
Hij moest reizen, advies geven, schrijven en zich mengen in de zaken van de Kerk.
Hij wist dus heel goed wat het betekent om volledig in beslag genomen te worden door verantwoordelijkheden.
Zijn leer nodigt ons uit om niet toe te laten dat de urgentie het wezenlijke overschaduwt.
Zelfs als we het erg druk hebben, hebben we momenten nodig om terug te keren naar God.
Een paar minuten gebed.
Een passage uit het Evangelie.
Een moment van stilte.
Een bezoek aan een kerk.
Een langzaam gebeden rozenkrans.
Deze momenten lijken misschien klein.
Maar soms zorgen ze ervoor dat onze hele dag weer zijn ware kern terugvindt.
De grote spirituele lessen van de heilige Bernardus van Clairvaux
Het leven van de heilige Bernardus geeft ons verschillende bijzonder waardevolle lessen.
God boven alles zoeken.
Succes, verantwoordelijkheden en erkenning kunnen een echt innerlijk leven nooit vervangen.
Leren liefhebben.
Voor Bernard is het hele christelijke leven een voortschrijding in de liefde.
Ruimte maken voor stilte.
Stilte stelt het hart in staat te herontdekken wat er werkelijk toe doet.
Christus aanschouwen.
Jezus is niet slechts een figuur uit de geschiedenis. Hij is Degene met wie de christen geroepen is te leven.
Zich toevertrouwen aan de Maagd Maria.
Bernard nodigt ons uit om naar Maria te kijken als naar een ster wanneer onze weg duister wordt.
Nederig blijven.
Hoe dichter de mens bij God komt, hoe meer hij ontdekt dat alles genade is.
Gebed tot de heilige Bernardus van Clairvaux
Heilige Bernardus van Clairvaux,
u die de eer van de wereld hebt verlaten
om God in de stilte te zoeken,
leer ons terug te keren naar de essentie.
Wanneer onze dagen te hectisch worden,
wanneer onze gedachten afdwalen
en wanneer zorgen ons hart overspoelen,
help ons dan de weg naar het gebed terug te vinden.
Heilige Bernard,
gij die zo diep hebt nagedacht over de liefde van God,
leer ons de Heer lief te hebben
niet alleen met onze woorden,
maar met ons hele leven.
Laat in ons groeien
een nederig,
geduldig en vrijgevig hart.
Gij die Christus hebt aanschouwd
en over het mysterie van Zijn liefde hebt nagedacht,
help ons om dicht bij Hem te blijven
zowel op gelukkige dagen
als op moeilijke dagen.
Heilige Bernardus,
jij die de Maagd Maria zo zeer hebt liefgehad,
leer ons ons aan haar toe te vertrouwen.
Wanneer we door stormen gaan,
wanneer twijfel ons overvalt
en wanneer we niet meer weten welke weg we moeten volgen,
herinner ons er dan aan om naar Maria te kijken,
de ster die ons naar haar Zoon leidt.
Vertrouw haar onze gezinnen toe,
onze zorgen,
onze plannen,
ons lijden
en alle intenties die wij in ons hart dragen.
Bemiddel voor hen die de vrede hebben verloren.
Voor hen die hun weg zoeken.
Voor hen die niet meer kunnen bidden.
Voor hen die zich ver van God voelen.
En voor allen die behoefte hebben
om de hoop terug te vinden.
Heilige Bernardus van Clairvaux,
kerkleraar
en trouwe dienaar van de Maagd Maria,
leid ons naar Jezus
en leer ons van ons leven
een antwoord op Zijn liefde te maken.
Bid voor ons.
Amen.
De heilige Bernardus van Clairvaux: God zoeken temidden van het lawaai
De heilige Bernardus is bijna negen eeuwen geleden gestorven.
Toch blijft zijn boodschap verbazingwekkend levendig.
Zijn hele leven stelt ons uiteindelijk een heel eenvoudige vraag:
Welke plaats neemt God werkelijk in ons leven in?
Bernardus kende verantwoordelijkheden, reizen, conflicten en zorgen.
Hij adviseerde pausen en vorsten.
Hij nam deel aan de grote gebeurtenissen van zijn eeuw.
Maar achter al deze bedrijvigheid schuilde een veel dieper verlangen:
God zoeken.
Dat is misschien wel wat de heilige Bernardus van Clairvaux ons vandaag de dag nog kan leren.
Te midden van het lawaai de stilte terugvinden.
Te midden van onze zorgen het vertrouwen terugvinden.
Te midden van onze ambities de nederigheid terugvinden.
Te midden van onze bezigheden het gebed terugvinden.
En wanneer de weg duister wordt, onze ogen opheffen naar die ster waar Bernard zo graag naar staarde: de Maagd Maria, die de christen altijd naar haar Zoon Jezus Christus leidt.
